Mikroplastik nedir, nereden gelir?

Kısaca

• Mikroplastik, genellikle 5 mm'den küçük plastik parçalarıdır [1][2].
• Bir kısmı ürünlere bilerek eklenir; büyük bir kısmı lastik aşınması, sentetik tekstil lifleri, kayıp plastik peletleri ve büyük plastiklerin parçalanmasıyla istemeden oluşur [2].
• Tanım ve boyut sınıfları çalışmadan çalışmaya değişebilir; rakamları karşılaştırırken buna dikkat etmek gerekir [3].

“Mikroplastik” kelimesi artık haberlerde neredeyse her hafta geçiyor. Ama tam olarak neyi kastettiğimiz, nereden geldiği ve neden bu kadar yaygın olduğu çoğu zaman anlatılmıyor. Bu yazı bu temel soruları yanıtlıyor.

Tanım: 5 milimetreden küçük plastik

En yaygın tanıma göre mikroplastik, 5 milimetreden küçük plastik parçalarıdır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (NOAA) da Avrupa Komisyonu da bu sınırı kullanıyor [1][2]. Bu geniş bir aralık: çıplak gözle görülebilen bir parçadan, ancak mikroskopla seçilebilen bir life kadar.

Bu tanımın bir alt sınırı yok ve burada bir sorun başlıyor. Bilim insanları “mikroplastik” ve onun daha küçüğü olan “nanoplastik” için aynı boyut sınırlarını kullanmıyor. 2019 tarihli bir makalenin özetine göre, plastik atık için ortak bir tanım ve sınıflandırma olmaması hem araştırmada hem de önlemlerde karışıklığa yol açabiliyor; bu özellikle mikroplastikte, tutarsız boyut sınıflarında görülüyor [3]. Dünya Sağlık Örgütü’nün 2022 raporu da başlığında iki terimi birlikte kullanıyor: “nano- ve mikroplastik parçacıklar” [6].

Pratikte bunun anlamı şu: İki çalışma “mikroplastik” sayısı veriyorsa, önce hangi boyut aralığını saydıklarına bakmak gerekir.

İki ana yol: bilerek eklenen ve istemeden oluşan

Ürünlere bilerek eklenenler

Bazı mikroplastikler bir işe yarasın diye üretilir. En bilinen örnek, yüz temizleyicilerde ve bazı diş macunlarında aşındırıcı olarak kullanılan küçük polietilen boncuklardır (mikroboncuklar) [1]. Plastik ürünlerin hammaddesi olan reçine peletleri de bu boyuttadır [1].

Bu tür kullanımlar artık birçok yerde kısıtlanıyor. ABD 2015’te kozmetik ve kişisel bakım ürünlerinde plastik mikroboncukları yasakladı [1]; Avrupa Birliği de ürünlere bilerek eklenen mikroplastikleri kısıtlıyor [2].

İstemeden oluşanlar

Avrupa Komisyonu’na göre çevreye her yıl büyük miktarda mikroplastik istemeden karışıyor. Komisyon üç kaynağı öne çıkarıyor [2]:

• Kayıp plastik peletleri: Üretim ve taşıma sırasında dökülen hammadde. Komisyon, 2019’da 2.100 tır yükünden fazla peletin çevreye karıştığını tahmin ediyor [2].
• Sentetik tekstil lifleri: Polyester gibi kumaşlardan kopan lifler.
• Lastik aşınması: Araç lastiklerinin yolda aşınmasıyla oluşan parçacıklar.

Komisyon, istemeden salınan mikroplastiklerin her yıl 200 ile 600 olimpik yüzme havuzunu dolduracak kadar olduğunu tahmin ediyor [2].

Büyük plastiklerin parçalanması

Bir de doğada zamanla küçülen plastikler var. Poşet, şişe ya da ambalaj gibi büyük plastik çöpler çevrede zamanla parçalanır. Bu yolla oluşanlara ikincil mikroplastik denir [1][2]. Çevreye daha baştan küçük parçalar halinde girenler ise birincil mikroplastik olarak anılır; Uluslararası Doğayı Koruma Birliği’nin (IUCN) 2017 tarihli bir rapora ilişkin tanıtımına göre birincil mikroplastikler, okyanustaki plastiğin dünya ölçeğinde önemli bir kaynağı [4].

En sık hangi plastikler bulunuyor?

Tatlı su ve içme suyu üzerine 50 çalışmayı inceleyen bir değerlendirmede en sık bulunan polimerler polietilen (PE) ve polipropilen (PP) oldu; bunları polistiren (PS), PVC ve PET izledi [10]. En sık bildirilen şekiller parça, lif, film, köpük ve pelet [10]. Yazarlar bu sıralamayı kısmen bu plastiklerin dünyada ne kadar çok kullanıldığıyla açıklıyor [10].

Neden önemli?

Avrupa Komisyonu’nun ifadesiyle mikroplastikler biyolojik olarak parçalanmaz ve çevreye bir kez karıştıktan sonra geri toplanamaz [12]. Bu yüzden tartışmanın büyük kısmı, kaynakta azaltmanın nasıl yapılacağı ve sağlık ile ekosistem üzerindeki etkilerin ne olduğu üzerine. Bu iki konuyu ayrı yazılarda ele alıyorum:

• Mikroplastik ve sağlık: bildiklerimiz ve bilmediklerimiz
• Mikroplastik nasıl ölçülür?

Kaynakça

1. [1]NOAA National Ocean Service. What are microplastics? https://oceanservice.noaa.gov/facts/microplastics.html
2. [2]Avrupa Komisyonu, Çevre Genel Müdürlüğü. Microplastics. https://environment.ec.europa.eu/topics/plastics/microplastics_en
3. [3]Hartmann, N. B. ve ark. (2019). Are We Speaking the Same Language? Recommendations for a Definition and Categorization Framework for Plastic Debris. Environmental Science & Technology, 53(3), 1039–1047. https://doi.org/10.1021/acs.est.8b05297 (Makalenin tam metni okunamadı; Europe PMC’deki özeti üzerinden aktarıldı.)
4. [4]Boucher, J. ve Friot, D. (2017). Primary microplastics in the oceans: a global evaluation of sources. IUCN. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2017.01.en (Raporun metni okunamadı; IUCN kütüphane sayfasındaki tanıtımı üzerinden aktarıldı: https://portals.iucn.org/library/node/46622)
5. [6]Dünya Sağlık Örgütü (2022). Dietary and inhalation exposure to nano- and microplastic particles and potential implications for human health. https://www.who.int/publications/i/item/9789240054608 (Raporun tam metni okunamadı; DSÖ’nün yayın tanıtım sayfası üzerinden aktarıldı.)
6. [10]Koelmans, A. A. ve ark. (2019). Microplastics in freshwaters and drinking water: Critical review and assessment of data quality. Water Research, 155, 410–422. https://doi.org/10.1016/j.watres.2019.02.054
7. [12]Avrupa Komisyonu (25 Eylül 2023). Commission protects environment and health by restricting intentionally added microplastics. https://commission.europa.eu/news-and-media/news/commission-protects-environment-and-health-restricting-intentionally-added-microplastics-2023-09-25_en

Bu yazıyı nasıl alıntılarsınız

Mikroplastikveri. (2026, 2 Kasım). Mikroplastik nedir, nereden gelir? https://mikroplastikveri.com/yazilar/mikroplastik-nedir/

Bu yazıyı İngilizce okuyun · What are microplastics, and where do they come from?